کارکرد ارتکازات در فقه و اصول با تکیه بر دیدگاه آیت‌الله بروجردی و امام خمینی (ره)

برزگر, مهدی; شکوری, حسن

کارکرد ارتکازات در فقه و اصول با تکیه بر دیدگاه آیت‌الله بروجردی و امام خمینی (ره)

نویسندگان

مهدی برزگر ¹

حسن شکوری ²

¹ استاد سطوح عالی حوزه علمیه و عضو هیات علمی دانشگاه رازی کرمانشاه

² استاد حوزه علمیه قم و هیات علمی جامعه المصطفی العالمیه

چکیده

از جمله اهداف متعالی برای یک فقیه قدرت هر چه بیشتر در استظهار از متون دینی و کتب فقهی و اصولی است. این کار نیازمند اشراف کامل بر قرائن تاثیر گذار در متن است. قرائن مزبور گاهی درونی و گاهی بیرونی است. قرائن بیرونی گاهی لفظی و گاهی غیر لفظی است. یکی از قرائن بسیار مهم و تاثیر گذار در استظهار از ادله نقلی، توجه به ارتکازات عقلا و مخاطبان وحی است که ازجمله قرائن بیرونی و غیر لفظی است. این که ارتکاز چیست و حقیقتاً چه کارکردی در فقه و اصول دارد و فقهای بزرگ ما تا چه اندازه به این قرینه مهم و تاثیر گذار اعتنا داشته اند پرسشی است که در این مقاله به دنبال پاسخ آن هستیم. مطالعه آثار فقهی علمای امامیه به خصوص دو فقیه سترگ آیت الله بروجردی و امام خمینی پرده از اهمیت این مساله برداشته و تاثیر این قرینه مهم را برای ما آشکار می سازد. نگارنده در این مقاله با استفاده از روش توصیفی – تحلیلی، پس از توضیح و تبیین قرینه ارتکاز، بیان انواع ارتکاز، توضیح اعتبار ارتکازات و قلمرو آنها، تلاش می کند چند نمونه از استفادهها و استنادهای اصولی و فقهی آیه الله بروجردی و امام خمینی به آن را توضیح دهد. کاوش در آثار این دو فقیه بزرگ نشان داد که این مهم در موارد بسیاری در کتب اصولی و فقهی ایشان مورد استناد قرار گرفته و در شیوۀ استنباط حکم ایشان اثر معتنابهی دارد. از جمله آنها می توان به دلیل حجیت ظواهر کلام، انتقال ذهن به معنای صحیح یا اعم از راه ارتکاز عقلایی، جزئیت قیام در نماز، توقف های قاطع سفر، حکم وطن و استیطان، تقلید از علما در عصر غیبت، دلیل بر وجوب موالات در نماز، قاعده تجاوز، حدیث لا تعاد و ... اشاره کرد.

کلیدواژه‌ها

آیة الله بروجردی

امام خمینی

کارکرد

ارتکازات

سیره عقلائیه

سیره متشرعه