https://www.josolfegh.ir/ دوفصلنامه علمی پژوهشی اصول فقه حوزه fa daily 1 Thu, 22 Aug 2024 00:00:00 +0330 Thu, 22 Aug 2024 00:00:00 +0330 https://www.josolfegh.ir/article_235609.html از جمله مهم‌ترین ادله فقهی اهل‌سنت در استنباط احکام، تمسک به مقاصد الشریعه است. دامنه استدلال به مقاصد الشریعه نزد علمای عامه اختلافی است، برخی دامنه استدلال به آن را محدود دانسته و برخی دیگر، گستره استدلال به آن را آن‌قدر وسیع می‌دانند که حتی در تعارض بین مقاصد الشریعه و آیات قرآن، مقاصد الشریعه را مقدم می‌دانند. نوشتار حاضر، ابتدا به بیان کلیاتی درباره پیشینه، تعریف، آثار مقاصد الشریعه پرداخته و پس از آن به بیان ادوار مختلف مقاصد الشریعه و راه‌های کشف این مقاصد نزد اهل‌سنت می‌پردازد. همچنین در ادامه اشکالات وارد بر مقاصد الشریعه بیان شده و اصل تمسک به مقاصد الشریعه در منابع اهل‌سنت مورد نقد و ردّ قرار می‌گیرد.   https://www.josolfegh.ir/article_235612.html اصاله الاطلاق و اصاله العموم را می‌توان پرکاربردترین اصول لفظی دانست که تمسک به آنها سهم گسترده‌ای در فرایند استنباط فقهی دارد. گرچه این دو ظهور هم مانند سایر ظهورات، ریشه عقلائی دارند و طبعا نباید پیچیده و غامض باشند، اما سعه و ضیق دلالت و حجیت آنها فقیهان را با چالش‌هایی مواجه کرد. از این رو در مباحث اصولی به تحلیل فرایند این دلالت پرداختند.  اصولیین معاصر، دلالت و حجیت اطلاقات را از طریق مقدمات حکمت با هدف کشف مراد جدی یا معذوریت عقلی یا عقلائی، تبیین کرده‌اند. در عمومات نیز مسیر مشابهی را بر مبنای اصل تطابق میان مدلول استعمالی و مراد جدی پیموده‌اند. تحلیل‌ مشهور از دلالت اطلاقات و عمومات، با اشکالاتی مواجه هستند که در این نوشتار به هشت اشکال اشاره شده است و اثبات می‌گردد که این تحلیل و همچنین برخی نظریات موجود دیگر در بسیاری از موارد، صحیح نیستند.سپس با الهام از برخی اشارات اصولیین نظیر شیخ انصاری و محقق خراسانی قدهما تحلیلی نو و نظریه‌ای جدید از کیفیت دلالت اطلاقات و عمومات بر مبنای تقسیم آنها به خطابات فعلی و اقتضائی و تفاوت مفاد آنها ارائه گردیده است. اجمالا می‌توان گفت بسیاری از اطلاقات و عمومات در مقام تاسیس اصل عملی خاص نسبت به عناوین ماخوذه در خطابات هستند و لزوما در مقام کشف از واقع نیستند.همچنین به آثار متعدد این تحلیل در تمسک به اطلاقات و عمومات در مسائل مستحدثه، شبهات مصداقیه و مفهومیه خاص، حجیت بعد از تقیید و تخصیص، احراز مقام بیان، عدم تاثیر احتمال قرائن متصله نظیر ارتکاز و ... پرداخته می‌گردد.   https://www.josolfegh.ir/article_235613.html از جمله اهداف متعالی برای یک فقیه قدرت هر چه بیشتر در استظهار از متون دینی و کتب فقهی و اصولی است. این کار نیازمند اشراف کامل بر قرائن تاثیر گذار در متن است. قرائن مزبور گاهی درونی و گاهی بیرونی است. قرائن بیرونی گاهی لفظی و گاهی غیر لفظی است. یکی از قرائن بسیار مهم و تاثیر گذار در استظهار از ادله نقلی، توجه به ارتکازات عقلا و مخاطبان وحی است که ازجمله قرائن بیرونی و غیر لفظی است. این که ارتکاز چیست و حقیقتاً چه کارکردی در فقه و اصول دارد و فقهای بزرگ ما تا چه اندازه به این قرینه مهم و تاثیر گذار اعتنا داشته اند پرسشی است که در این مقاله به دنبال پاسخ آن هستیم. مطالعه آثار فقهی علمای امامیه به خصوص دو فقیه سترگ آیت الله بروجردی و امام خمینی پرده از اهمیت این مساله برداشته و تاثیر این قرینه مهم را برای ما آشکار می سازد. نگارنده در این مقاله با استفاده از روش توصیفی – تحلیلی، پس از توضیح و تبیین قرینه ارتکاز، بیان انواع ارتکاز، توضیح اعتبار ارتکازات و قلمرو آنها، تلاش می کند چند نمونه از استفاده­ها و استنادهای اصولی و فقهی آیه الله بروجردی و امام خمینی به آن را توضیح دهد. کاوش در آثار این دو فقیه بزرگ نشان داد که این مهم در موارد بسیاری در کتب اصولی و فقهی ایشان مورد استناد قرار گرفته و در شیوۀ استنباط حکم ایشان اثر معتنابهی دارد. از جمله آنها می توان به دلیل حجیت ظواهر کلام، انتقال ذهن به معنای صحیح یا اعم از راه ارتکاز عقلایی، جزئیت قیام در نماز، توقف های قاطع سفر، حکم وطن و استیطان، تقلید از علما در عصر غیبت، دلیل بر وجوب موالات در نماز، قاعده تجاوز، حدیث لا تعاد و ... اشاره کرد.  https://www.josolfegh.ir/article_235614.html مسأله مقاله این است که: آیا اصول الفاظ، می‌تواند مدد رسان تحلیل‌گر سیاسی باشد؟ به نظر می‌آید که اصول فقه دانشی است که ظرفیت یک روش خاص تحلیل سیاسی می‌تواند باشد و در همه رشته‌های علوم انسانی کارایی دارد. تمام ارتباطات و أفعال انسانی یا به لفظ است و یا به عمل و فعل، در عرصه‌های لفظی، اصول لفظیه و در مقام عمل، اصول عملیه دانش اصول فقه کاربرد دارد. اگر در تحلیل‌های سیاسی، نوشته‌های سیاسی، تصمیم‌های سیاسی و بیانیه‌های سیاسی، اصول لفظیه را بکار گرفته شود، بطور قطع تحلیل سیاسی تقویت شده و به مدد اصول لفظیه مراد صاحبان گفتار سیاسی، نوشتار سیاسی و بیانیه‌های سیاسی، آسانتر کشف خواهد شد. با بهره‌مندی از اصول الفاظ، حقایقشان از مجازاتشان، عامشان از خاصشان و مطلقشان از مقیدشان، متمایز خواهند شد. یکی از اصولیان بزرگ میرزای نائینی است که مباحث الفاظ اصول را با امعان نظر مورد تجزیه و تحلیل علمی خود قرار داده‌اند که در تحلیل‌های سیاسی مدد رسان‌اند و خیلی از ابهام‌های موجود در گفتارها، بیانیه‌ها و نوشتارهای سیاسی را بر طرف سازد. حجیت اصول الفاظ، به بنای عقلاست و کاربرد جهانی دارد در کشف مراد صاحبان قدرت سیاسی از سخنان سیاسی دارد. روش ترکیبی از تحلیل و توصیف خواهد بود و گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای و نرم افزار خواهد بود، نوآوری مقاله التفات دادن به کاربست اصول الفاظ در دیگر عرصه‌های علمی است.   https://www.josolfegh.ir/article_235615.html    وجوب طریقی نوعی از وجوب است که ظهور آن در ادبیات علمی سابقه چندانی ندارد، گرچه بتوان برای وجود ارتکازی آن نشانه­هایی پیدا کرد. این مساله از طرفی باعث پیدایش تفاوت نظرهای جدی در حقیقت آن شده و از طرفی دیگر در ساحت استنباط، اشتباهاتی را به دنبال داشته است. تحقیق حاضر بر اساس روش توصیفی تحلیلی در پی ترسیم تصویری واضح از این حکم است، هدفی که تحقّق آن در گرو بررسی مولّفه­های اساسی دخیل در حقیقت وجوب طریقی، ویژگی­های مهم این حکم و تطبیقات آن است. در ساحت اول باید گفت وجوب طریقی، حکمی مولوی است؛ تفاوت اساسی آن با وجوب ارشادی هم در این نقطه شکل می­گیرد. همچنین این حکم فاقد ملاک است و پشتوانه جعل آن، تحفّظ بر ملاک احکام حقیقی در ظرف جهل به آن­ها می­باشد، امری که از رهگذر توسعه محرکیّت احکام حقیقی حاصل می­شود. با توجه به این کارکرد، متعلّق حکم طریقی باید به گونه­ای باشد که بتواند حکم حقیقی را منجّز کند، اما تطابق بین این دو لازم نیست. در ساحت دوم مهم­ترین ویژگی­های وجوب طریقی این هستند که در فرض منجّز بودن حکم حقیقی قابل جعل نیست، مکلّف نمی­تواند امتثال این حکم را بر عهده نائب بگذارد و متابعت از آن به حکم عقل لازم است هرچند مخالفت با آن موجب ثبوت استحقاق عقاب نمی­شود. در ساحت سوم هم وجوب فحص از زوج، وجوب اداء شهادت، وجوب استیذان برای داخل شدن در حریم اشخاص یا تصرف در اموال آن­ها و وجوب فحص از آب برای جواز تیمّم بخشی از مصادیق وجوب طریقی هستند.   https://www.josolfegh.ir/article_235616.html این مقاله با هدف بررسی ماهیت، نحوه شکل‌گیری و شرایط حجیت استقراء فقهی به عنوان یکی از روش‌های استدلال رایج در میان فقهای شیعه تدوین شده است. با وجود کاربرد فراوان استقراء در استنباط احکام و قواعد مهم فقهی توسط فقهایی همچون شیخ انصاری، صاحب جواهر و آیت‌الله بروجردی، بحث مستقلی درباره آن در علم اصول فقه صورت نگرفته است. سوال اصلی پژوهش حاضر این است که «ارکان شکل‌دهنده استقراء فقهی که در صورت فقدان آنها از حجیت ساقط می‌شود، چیست؟»روش پژوهش حاضر، «تحلیل محتوای کیفی» با رویکرد «استقرائی و اسنادی» است. در این روش، با بررسی اسناد و منابع موجود (تحلیل اسنادی)، موارد جزئی را برای رسیدن به یک قاعده کلی (تحلیل استقرائی) مورد مطالعه قرار می‌دهد. در این پژوهش، متون فقها منبع اصلی استخراج ماهیت استقراء فقهی بوده‌اند.یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که برای شکل‌گیری و حجیت استقراء فقهی، سه رکن اساسی شامل "موضوع کلی"، "محدوده استقراء" و "عدم خصوصیت مورد" ضروری است. موضوع کلی به معنای نقطه مشترک واحدی است که از بررسی روایات و احکام متعدد به دست می‌آید و حکم بر روی آن رفته است، نه بر روی جزئیات. محدوده استقراء نیز حیطه مطالعاتی مشخصی است که فقیه برای کشف موضوع کلی و رسیدن به حجیت، روایات را در آن بررسی می‌کند و این محدوده بر اساس اصل شباهت تعیین می‌شود. عدم خصوصیت مورد نیز به این معناست که موارد استقراء شده دارای هیچ خصوصیت منحصر به فردی نیستند که باعث تشابه در موضوع شده باشد. یکی از مهمترین عوامل برای احراز این رکن، کثرت موارد مورد استقراء است.در نهایت، این مقاله نتیجه‌گیری می‌کند که استقراء با تعریف فقهی آن دارای حجیت بوده و با وجود غفلت در تبویب کتب اصولی، به وفور در کار فقها مشاهده می‌شود. فراهم آوردن این سه رکن، استقراء را به یک دلیل اجتهادی مستقل تبدیل کرده و به فقه‌پژوهان در پاسخ به سوالات نوپدید کمک می‌کند.